KONRAD N i k o ł a j J o s i f o w i c z, ur. .1 (13) III 1891 Ryga, zm. 30 IX 1970 Moskwa, filolog, historyk i kulturolog, orientalista i komparatysta, teoretyk literatury, teatrolog. W 1908-12 studiował japonistykę i sinologię na Uniwersytecie Petersburskim. Odbył też studia w Tokio (1914-17), uzupełniając swoje wykształcenie o koreanistykę, etnografię i filozofię. W 1919 organizował uniwersytet w Orle, którego w 1920-22 był rektorem, wykładając tamże historię kultury i historię filozofii. W 1922-39 pracował na Uniwersytecie Leningradzkim. W 1934 uzyskał tytuł profesora, od 1931 do końca życia pracował "w Instytucie Orientalistycznym AŃ ZSRR; w 1934 został jej członkiem korespondentem, a w 1958 członkiem rzeczywistym. W latach 50. wchodził w skład redakcji periodyku naukowego "Wsiemirnaja Istorija", z jego inicjatywy i dzięki jego współpracy pojawiła się monumentalna edycja Istorija wsiemimoj lltieratury w diewiati tomach (1983-89, Historia literatury światowej w dziewięciu tomach). W 1924-29 K. należał do tzw. leningradzkiego kręgu M. Bachtina. Napisał bardzo wiele prac, sporo do dziś nie jest wydanych. Najważniejsze z opublikowanych prac weszły do tomu Zapad i Wostok (1966, wyd. 2 uzup. 1972, Zachód i Wschód) oraz do pośmiertnej edycji Izbrannyje trudy (Dzieła wybrane), zawierającej m.in. tomy Istorija (1974, Historia) oraz Litieratura i tieatr (1978, Literatura i teatr). Był autorem monografii o Japonii (1923), antologii literatury chińskiej (1957) z zarysem jej dziejów oraz wielu komentarzy filologicznych i historycznoliterackich do przekładu wielkich dzieł Dalekiego Wschodu; sam także przekładał z klasyki, chińskiej, japońskiej i koreańskiej. W historii kultury według K szczególną rolę odgrywają motywy następujące: 1) uniwersalizm przeciwstawiający się zarówno europocentryzmowi, jak i azjocen-tryzmowi; 2) próba synchronizacji wielkich zjawisk i epok kulturowych w różnych kulturach i cywilizacjach; na tym tle pojawia się wizja wędrówek i wpływów kulturowych, w tym literackich; 3) polemika z kultem antyku i kultury antycznej; 4) pełne dowartościowanie średniowiecza; 5) szczególna rola odrodzenia jako najbardziej dojrzałej fazy średniowiecza; 6) interpretacja baroku jako "łabędziego śpiewu" średniowiecza; 7) teoria humanizmu pojmowanego jako najważniejsza idea ludzkości. K. interesuje nie tylko obraz historii (bardzo teatralny, z wyeksponowaną rolą światła, swoisty "Globe Theatre"), lecz również jego sens polegający na stopniowym wchodzeniu do "wspólnej historii" wszystkich części globu i grup ludzkich. K. stworzył własną teorię literatury, której nadał kształt teorii literatury ogólnej (nazywał ją "światową"). Jej podstawą jest idea uniwersalizmu i koncepcja związków literackich, w której istotną rolę odgrywa kategoria "pośrednika", najwięcej zaś interesują go przypadki takie, kiedy zachodzi podobieństwo bez realnych kontaktów. K. stosuje kategorię literatury ogólnej (światowej) do badań nie tylko nad współczesnością, lecz także nad literaturą dawniejszą. W swoich dociekaniach K. rozróżnia trzy konteksty, w jakich można rozpatrywać dowolne zjawisko literackie: lokalny, narodowy lub językowy; regionalny (region oznacza dla K. dużą wspólnotę kulturową lub cywilizacyjną); globalny. Teoria literatury ogólnej (światowej) zakłada bowiem poszukiwanie w konkretnych zjawiskach znaczenia istotnego z punktu widzenia tej największej całości i w najobszerniejszym, bo globalnym kontekście. W ten sposób - przy braku jednego i jednolitego centrum - uniwersalizm o zasięgu globalnym staje się uniwersalizmem policentrycznym.
