KOZMA PRUTKOW - fikcyjny poeta drugiej pół. XIX w., a zarazem zbiorowy pseudonim literacki A. Tołstoja oraz trzech braci Żemczużnikowów: Aleksandra (1824-95), Aleksieja (1821-1908) i Władimira (1830-84). Autorzy ci opublikowali w 1851-64 w czasopiśmie "Sowriemiennik" oraz w innych pismach literackich podstawowe utwory rzekomego poety K.P. Początkowo był to tylko pseudonim, jednakże z biegiem czasu dzięki współpracy również innych poetów, jak P. Jerszow, A. Ammosow, M. Łonginow, a także publikacji "dokumentów z życia" rzekomego autora, pseudonim ów przybrał cechy realnej postaci o określonym światopoglądzie i twórczości poetyckiej. Z chwilą zaś, gdy W. Żemczużnikow wydał Połnoje sobranije soczinienij (1884, Dzieła wszystkie) K.P. z "biografią" i "portretem", ta fikcyjna postać zajęła w literaturze roś. trwałe miejsce. Poeci stworzyli typ zadowolonego z siebie, nieudolnego, ale zadufanego, nadętego i tępego biurokraty, urzędnika Izby Pomiarowej Koźmy Pietrowicza Prutkowa, ur. 1803 i zm. 1863, zarozumiałego poety, który każdą swą myśl, nawet najbardziej prymitywną, uważał za godną publikacji. KP. "pisał" wiersze liryczne, bajki, komedie, parodie, epigra-maty, aforyzmy, anegdoty itp., często celowo utrzymane w stylu epigonów romantyzmu lub w duchu szkoły "czystej poezji", co ośmieszało i deprecjonowało te kierunki. Poeci osiągali swoje zamierzenia także poprzez wprowadzanie do bajek K.P. alogizmów i odległych pojęciowo zestawień w tytułach: Urzędnik i kura (Czinownik i kurica, 1861), Gwiazda i brzuch (Zwiezda i briucho, 1881), Konduktor i tarantula (Konduktor i tarantul, 1851), poprzez gromadzenie trywialności w aforyzmach, jak np. Owoce rozmyślań (Płody razdumja, 1854, 1860), wreszcie poprzez sprowadzanie do absurdu obskuranckiego stylu myślenia w znakomitym persyflażu Projekt: o wprowadzeniu jednomyślności w Rosji (Projekt: O wwiedienii jedinomyslija w Rossii, 1863). Satyra K.P. wyśmiewała współczesną obyczajowość, przedstawiała ironiczny obraz ówczesnej literatury oraz bawiła humorem z gatunku "czystego nonsensu". Wiele powiedzeń, porzekadeł, przysłów, "złotych myśli" w rodzaju >spiesz się powoli" weszło na trwałe do rosyjskiej kultury literackiej.
